Những Vấn đề Thủy lợi ở ồng bằng sng Cửu Long của Việt Nam (4)

(Water Resources Problems in the Vietnams Mekong Delta Part 4)

 

Kể từ năm 1975, một hệ thống thủy lợi qui m đ được xy dựng trong ton vng ồng bằng sng Cửu Long (BSCL) ở Việt Nam nhằm mục đch pht triển nhanh chng vng đồng bằng tr ph nầy. C thể ni hệ thống thủy lợi đ đ gp phần khng nhỏ trong việc pht triển kinh tế v x hội của BSCL v cho cả nước trong thời gian qua; nhưng cũng chnh n đ pht sinh ra nhiều vấn đề, m ảnh hưởng tiu cực cng ngy cng r nt, v c thể trở thnh một lực cản cho việc pht triển kinh tế v x hội bền vững của BSCL trong tương lai. Trong chương trnh Khoa học v Mi trường tuần trước, Kỹ sư (KS) Nguyễn Minh Quang đ trnh by những sự kiện, m theo ng, l nguyn nhn trực tiếp của những vấn đề thủy lợi ở BSCL hiện nay. Tuần nầy, chng ti knh mời qu thnh giả theo di tiếp cuộc trao đổi với ng. Cũng cần nhắc lại, KS Quang l một kỹ sư cng chnh chuyn nghiệp (professional engineer) của tiểu bang California v cũng l một chuyn vin thuộc Hội Khoa học v Kỹ thuật Việt Nam. Trước năm 1975, KS Quang l một chuyn vin phục vụ tại Ủy ban Quốc gia Thủy lợi trực thuộc Bộ Cng Chnh v Giao thng ở Si Gn. ng phụ trch cng tc nghin cứu v soạn thảo cc kế hoạch pht triển thủy lợi ở miền Nam Việt Nam cũng như cng tc đo đạc thủy học v tin đon lụt ở BSCL.

 

Hỏi: Trong chương trnh trước, KS c cho biết hệ thống thủy lợi hiện nay ở BSCL đ gip cho nước mặn xm nhập vo đất liền su hơn, lu hơn, với nồng độ cao hơn. KS c thể giải thch cho qu thnh giả biết về hiện tượng xm nhập của nước mặn ở BSCL khng?

 

p: Sự xm nhập của nước mặn trong sng ngi l một hiện tượng tự nhin do sự khc biệt về tỉ trọng giữa nước ngọt v nước mặn. Hiện tượng nầy chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như lưu lượng v thời lượng của nước sng, cao độ của đy sng so với mặt nước biển, độ dốc của lng sng, bin độ thủy triều, vận tốc v chiều gi, v nhiệt độ của nước; trong đ, lưu lượng (discharge) v thời lượng (duration) của nước sng l yếu tố quyết định. BSCL hội đủ cc yếu tố thuận lợi nầy.

 

Hỏi: Như vậy, tại sao hệ thống thủy lợi hiện nay ở BSCL c khả năng thc đẩy sự xm nhập của nước mặn?

 

p: Thưa, như ti đ trnh by, hệ thống thủy lợi hiện nay đ lm thay đổi cơ chế thủy học tự nhin của BSCL, nhất l lưu lượng v thời lượng của sng Tiền v sng Hậu, l hai yếu tố c ảnh hưởng quan trọng nhất đến sự xm nhập của nước mặn. Ni r hơn, việc đưa nước canh tc vo hệ thống kinh thủy lợi ở thượng nguồn khiến lưu lượng của sng Tiền v sng Hậu bị gim trong một thời gian di, nhất l vo ma kh, khiến hai con sng nầy khng cn khối lượng nước ngọt thch hợp để đẩy li hoặc ngăn chận sự xm nhập của nước biển. Ở hạ nguồn v ven biển, hệ thống đ đập ngăn mặn khiến cho nước biển khng thể chảy trn vo những vng đất ngập mặn m chỉ tập trung trong lng sng, khiến cho nước biển xm nhập vo đất liền nhanh hơn v xa hơn v vận tốc cao hơn. Ở một vi nơi, th dụ như trong vng Tứ gic Long Xuyn (TGLX), hệ thống kinh mương thot lũ ra vịnh Thi Lan đ trở thnh những lng lạch cho nước mặn xm nhập vo ma kh.

 

Hỏi: Cho đến nay, phạm vi v mức độ xm nhập của nước mặn ở BSCL như thế no, thưa KS?

 

p: Trước khi trả lời cu hỏi nầy, ti nghĩ chng ta nn biết qua một vi con số về độ mặn để tiện so snh. ộ mặn l nồng độ của muối ở trong nước, c đơn vị thng thường l gram trn lt (g/l). Nước biển c độ mặn trn 30 g/l, nước sng c độ mặn dưới 1 g/l. ộ mặn 4 g/l thường dng để ấn định ranh giới mặn, nhưng cy trồng sẽ chết nếu độ mặn cao hơn 1 g/l. Theo tiu chuẩn của Việt Nam, độ mặn trong nước gia dụng khng được qu 0.25 g/l.

 

Hỏi: By giờ, xin KS cho biết phạm vi v mức độ xm nhập của nước mặn ở BSCL.

 

p: Dựa theo tin tức bo ch trong nước th tnh trạng xm nhập của nước mặn cng ngy cng nghim trọng v trn lan, khng những trong sng rạch m cn ở trong hệ thống kinh thủy lợi nội đồng. Trong ma kh 2005 vừa qua, độ mặn tại cc trạm quan trắc đ vượt mức kỷ lục với 15,5 g/lt trong sng Vm Cỏ ng, 15,2 g/lt trong sng Vm Cỏ Ty, v từ 10,8 đến 11 g/lt trong sng Tiền v sng Hậu. Ranh giới mặn, tức độ mặn 4 g/l, cng ngy cng tiến su vo đất liền. Theo một nghin cứu của Phn viện Kh tượng thủy văn, ranh giới mặn tiến su vo đất liền từ 26 đến 43 km trong khoảng thời gian từ năm 1977 đến 1982. N tiến su vo đất liền đến 50 km trong năm 1995 v 70 km trong năm 1999. Ring trong năm 2005, n tiến vo đất liền từ 80 đến 120 km, v c nơi ln đến 140 km. Sự xm nhập của nước mặn khiến cho độ mặn trong sng vượt qu tiu chuẩn nước uống, th dụ như 1.8 g/l ở thnh phố Mỹ Tho v 3 g/l ở thị x Bến Tre, khiến cho cc nh my nước ở đy phải ngưng hoặc hạn chế hoạt động. Nguồn nước gia dụng của thnh phố Cần Thơ cũng đang bị đe dọa, v độ mặn 1 g/l trong sng Hậu chỉ cn cch thnh phố nầy c 8 km.

 

Hỏi: Cc cơ quan chức năng v những người c trch nhiệm trong việc quy hoạch hệ thống thủy lợi ở BSCL giải thch như thế no, v hng ngn tỉ đồng đ được đầu tư để xy dựng nhiều cng trnh ngăn mặn cho vng BSCL?

 

p: Cc cơ quan chức năng v những người c trch nhiệm trong việc quy hoạch thủy lợi ở BSCL cho rằng, sở dĩ nước mặn c thể xm nhập su vo đất liền l v một số cng trnh chưa hon chỉnh nn n chưa pht huy tc dụng đng mức. Cn cc cng trnh đ hon chỉnh v đ pht huy tc dụng th, theo một bi bo đăng trn tờ Lao ộng ngy 20 thng 5 năm 2005, xin trch nguyn văn: ... trước đại họa ngập mặn qu lớn, những cng trnh nầy tựa như... muối bỏ biển, khng thấm vo đu, hết lời dẫn. Ni một cch ngắn gọn, họ cho rằng, l do của sự xm nhập nước mặn ngy cng gia tăng ở BSCL l do cc cng trnh ngăn mặn hoặc chưa được xy xong hoặc chưa được xy đng mức.

 

Hỏi: KS c nhận xt g về lời giải thch nầy.

 

p: Ti khng nghĩ rằng cc cng trnh ngăn mặn hiện nay cũng như cc cng trnh ngăn mặn trong tương lai, cho d c được hon chỉnh đến đu, sẽ c khả năng ngăn chận sự xm nhập của nước mặn vo BSCL; trừ trường hợp bt kn tất cả cc cửa sng rạch ăn thng ra biển. Một th dụ điển hnh l hệ thống cống đập Ba Lai ở Bến Tre. Cc giới chức c trch nhiệm cho rằng, v u thuyền dự tr xy trn sng Giao Ha chưa được thực hiện, nn nước mặn mới theo sng nầy rồi xm nhập ngược vo ci rốn của dự n ngọt ha Bắc Bến Tre. Nhưng nếu tất cả cc cng trnh của dự n ngọt ha nầy được xy dựng, nước mặn vẫn c thể xm nhập từ sng Hm Lung hoặc từ đầu nguồn sng Ba Lai, v nước mặn đ xm nhập khỏi hợp lưu của sng Tiền v sng Ba Lai.

 

Hỏi: Cc cơ quan chức năng của Việt Nam c đưa ra biện php no để đối ph với tnh trạng xm nhập của nước mặn ở BSCL cng ngy cng gia tăng như KS vừa cho biết khng?

 

p: Theo Phn viện Khảo st quy hoạch thủy lợi Nam Bộ (PVKSQHTLNB), ngoi chiến lược chung trong việc sử dụng v bảo vệ nguồn nước ở cc nước hạ lưu vực sng Mekong, BSCL cần thực hiện 5 giải php cơ bản l (1) hon chỉnh hệ thống đ bao ngăn mặn ven biển v dọc theo sng, (2) xy dựng thm cống ngăn mặn đối với vng sản xuất nng nghiệp, (3) tăng khả năng cung cấp nước ngọt cho vng mặn, (4) bố tr thời vụ để gim lượng nước tưới trong ma kh, v (5) đẩy nhanh việc xy dựng cng trnh thot lũ cho việc chuyển thời vụ. Trong đ, cần c giải php linh động thch hợp cho năm nước mặn ln cao.

 

Hỏi: KS c nhận xt g về những biện php của PVKSQHTLNB?

 

p: Trước hết, ti khng r PVKSQHTLNB muốn ni đến Chương trnh Sử dụng Nước (Water Utilization Programme) của Ủy hội sng Mekong khi đề cập đến chiến lược chung trong việc sử dụng v bảo vệ nguồn nước ở cc nước hạ lưu vực sng Mekong. Nếu đng như thế th khng biết đến bao giờ chiến lược chung nầy mới được p dụng, v Chương trnh Sử dụng Nước của Ủy hội sng Mekong vẫn cn nằm trong giai đoạn soạn thảo. V khi chiến lược chung được p dụng, Việt Nam c lẽ sẽ được bảo đảm một lưu lượng tối thiểu no đ khi sng Mekong chảy vo BSCL, tương tự như lưu lượng tối thiểu của sng Colorado chảy vo Mexico được ghi trong hiệp ước m nước nầy k kết với Hoa Kỳ năm 1944. Thế nhưng, vng đồng bằng sng Colorado nằm trong lnh thổ Mexico cng ngy cng suy thoi, l do l v Mexico đ dng hầu hết lượng nước nầy để pht triển nng nghiệp. Do đ, Việt Nam cần cứu xt một cch cẩn trọng bi học sng Colorado của Mexico.

 

Hỏi: Cn 5 giải php cơ bản th sao, thưa KS?

 

p: Ti khng nghĩ 5 giải php cơ bản m PVKSQHTLNB đề nghị, ngoại trừ giải php bố tr lại thời vụ để gim nhu cầu nước tưới trong ma kh, c khả năng ngăn chận hiệu quả sự xm nhập của nước mặn ở BSCL; bởi v những giải php cơ bản nầy khng cứu xt đến yếu tố thủy học căn bản của sự xm nhập của nước mặn, đ l lưu lượng v thời lượng của nước sng. Ni cch khc, khng c một giải php được đề nghị để duy tr một lưu lượng thch hợp trong sng Tiền v Hậu để c thể đẩy li nước mặn ra khỏi cửa sng; hay t ra, cũng đủ để ngăn khng cho nước mặn xm nhập su vo đất liền. Tệ hại hơn, việc hon chỉnh hệ thống đ ngăn mặn ven biển v ven sng, việc xy thm cống ngăn mặn cho cc vng sản xuất nng nghiệp, v việc hon tất cc kinh thot lũ sẽ tạo điều kiện cho việc lấy thm nước ngọt; do đ, lưu lượng trong sng Tiền v Hậu sẽ cng t đi v sẽ lm cho nước mặn xm nhập su hơn.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

VANDETHUYLOIDBSCL4.DOC


Nhng Van e Thuy li ong bang song Cu Long cua Viet Nam (4)

(Water Resources Problems in the Vietnams Mekong Delta Part 4)

 

Ke t nam 1975, mot he thong thuy li qui mo a c xay dng trong toan vung ong bang song Cu Long (BSCL) Viet Nam nham muc ch phat trien nhanh chong vung ong bang tru phu nay. Co the noi he thong thuy li o a gop phan khong nho trong viec phat trien kinh te va xa hoi cua BSCL va cho ca nc trong thi gian qua; nhng cung chnh no a phat sinh ra nhieu van e, ma anh hng tieu cc cang ngay cang ro net, va co the tr thanh mot lc can cho viec phat trien kinh te va xa hoi ben vng cua BSCL trong tng lai. Trong chng trnh Khoa hoc va Moi trng tuan trc, Ky s (KS) Nguyen Minh Quang a trnh bay nhng s kien, ma theo Ong, la nguyen nhan trc tiep cua nhng van e thuy li BSCL hien nay. Tuan nay, chung toi knh mi quy thnh gia theo doi tiep cuoc trao oi vi Ong. Cung can nhac lai, KS Quang la mot ky s cong chanh chuyen nghiep (professional engineer) cua tieu bang California va cung la mot chuyen vien thuoc Hoi Khoa hoc va Ky thuat Viet Nam. Trc nam 1975, KS Quang la mot chuyen vien phuc vu tai Uy ban Quoc gia Thuy li trc thuoc Bo Cong Chanh va Giao thong Sai Gon. Ong phu trach cong tac nghien cu va soan thao cac ke hoach phat trien thuy li mien Nam Viet Nam cung nh cong tac o ac thuy hoc va tien oan lu lut BSCL.

 

Hoi: Trong chng trnh trc, KS co cho biet he thong thuy li hien nay BSCL a giup cho nc man xam nhap vao at lien sau hn, lau hn, vi nong o cao hn. KS co the giai thch cho quy thnh gia biet ve hien tng xam nhap cua nc man BSCL khong?

 

ap: S xam nhap cua nc man trong song ngoi la mot hien tng t nhien do s khac biet ve t trong gia nc ngot va nc man. Hien tng nay chu anh hng cua nhieu yeu to nh lu lng va thi lng cua nc song, cao o cua ay song so vi mat nc bien, o doc cua long song, bien o thuy trieu, van toc va chieu gio, va nhiet o cua nc; trong o, lu lng (discharge) va thi lng (duration) cua nc song la yeu to quyet nh. BSCL hoi u cac yeu to thuan li nay.

 

Hoi: Nh vay, tai sao he thong thuy li hien nay BSCL co kha nang thuc ay s xam nhap cua nc man?

 

ap: Tha, nh toi a trnh bay, he thong thuy li hien nay a lam thay oi c che thuy hoc t nhien cua BSCL, nhat la lu lng va thi lng cua song Tien va song Hau, la hai yeu to co anh hng quan trong nhat en s xam nhap cua nc man. Noi ro hn, viec a nc canh tac vao he thong kinh thuy li thng nguon khien lu lng cua song Tien va song Hau b giam trong mot thi gian dai, nhat la vao mua kho, khien hai con song nay khong con khoi lng nc ngot thch hp e ay lui hoac ngan chan s xam nhap cua nc bien. ha nguon va ven bien, he thong e ap ngan man khien cho nc bien khong the chay tran vao nhng vung at ngap man ma ch tap trung trong long song, khien cho nc bien xam nhap vao at lien nhanh hn va xa hn v van toc cao hn. mot vai ni, th du nh trong vung T giac Long Xuyen (TGLX), he thong kinh mng thoat lu ra vnh Thai Lan a tr thanh nhng long lach cho nc man xam nhap vao mua kho.

 

Hoi: Cho en nay, pham vi va mc o xam nhap cua nc man BSCL nh the nao, tha KS?

 

ap: Trc khi tra li cau hoi nay, toi ngh chung ta nen biet qua mot vai con so ve o man e tien so sanh. o man la nong o cua muoi trong nc, co n v thong thng la gram tren lt (g/l). Nc bien co o man tren 30 g/l, nc song co o man di 1 g/l. o man 4 g/l thng dung e an nh ranh gii man, nhng cay trong se chet neu o man cao hn 1 g/l. Theo tieu chuan cua Viet Nam, o man trong nc gia dung khong c qua 0.25 g/l.

 

Hoi: Bay gi, xin KS cho biet pham vi va mc o xam nhap cua nc man BSCL.

 

ap: Da theo tin tc bao ch trong nc th tnh trang xam nhap cua nc man cang ngay cang nghiem trong va tran lan, khong nhng trong song rach ma con trong he thong kinh thuy li noi ong. Trong mua kho 2005 va qua, o man tai cac tram quan trac a vt mc ky luc vi 15,5 g/lt trong song Vam Co ong, 15,2 g/lt trong song Vam Co Tay, va t 10,8 en 11 g/lt trong song Tien va song Hau. Ranh gii man, tc o man 4 g/l, cang ngay cang tien sau vao at lien. Theo mot nghien cu cua Phan vien Kh tng thuy van, ranh gii man tien sau vao at lien t 26 en 43 km trong khoang thi gian t nam 1977 en 1982. No tien sau vao at lien en 50 km trong nam 1995 va 70 km trong nam 1999. Rieng trong nam 2005, no tien vao at lien t 80 en 120 km, va co ni len en 140 km. S xam nhap cua nc man khien cho o man trong song vt qua tieu chuan nc uong, th du nh 1.8 g/l thanh pho My Tho va 3 g/l th xa Ben Tre, khien cho cac nha may nc ay phai ngng hoac han che hoat ong. Nguon nc gia dung cua thanh pho Can Th cung ang b e doa, v o man 1 g/l trong song Hau ch con cach thanh pho nay co 8 km.

 

Hoi: Cac c quan chc nang va nhng ngi co trach nhiem trong viec quy hoach he thong thuy li BSCL giai thch nh the nao, v hang ngan t ong a c au t e xay dng nhieu cong trnh ngan man cho vung BSCL?

 

ap: Cac c quan chc nang va nhng ngi co trach nhiem trong viec quy hoach thuy li BSCL cho rang, s d nc man co the xam nhap sau vao at lien la v mot so cong trnh cha hoan chnh nen no cha phat huy tac dung ung mc. Con cac cong trnh a hoan chnh va a phat huy tac dung th, theo mot bai bao ang tren t Lao ong ngay 20 thang 5 nam 2005, xin trch nguyen van: ... trc ai hoa ngap man qua ln, nhng cong trnh nay ta nh... muoi bo bien, khong tham vao au, het li dan. Noi mot cach ngan gon, ho cho rang, ly do cua s xam nhap nc man ngay cang gia tang BSCL la do cac cong trnh ngan man hoac cha c xay xong hoac cha c xay ung mc.

 

Hoi: KS co nhan xet g ve li giai thch nay.

 

ap: Toi khong ngh rang cac cong trnh ngan man hien nay cung nh cac cong trnh ngan man trong tng lai, cho du co c hoan chnh en au, se co kha nang ngan chan s xam nhap cua nc man vao BSCL; tr trng hp bt kn tat ca cac ca song rach an thong ra bien. Mot th du ien hnh la he thong cong ap Ba Lai Ben Tre. Cac gii chc co trach nhiem cho rang, v au thuyen d tru xay tren song Giao Hoa cha c thc hien, nen nc man mi theo song nay roi xam nhap ngc vao cai ron cua d an ngot hoa Bac Ben Tre. Nhng neu tat ca cac cong trnh cua d an ngot hoa nay c xay dng, nc man van co the xam nhap t song Ham Luong hoac t au nguon song Ba Lai, v nc man a xam nhap khoi hp lu cua song Tien va song Ba Lai.

 

Hoi: Cac c quan chc nang cua Viet Nam co a ra bien phap nao e oi pho vi tnh trang xam nhap cua nc man BSCL cang ngay cang gia tang nh KS va cho biet khong?

 

ap: Theo Phan vien Khao sat quy hoach thuy li Nam Bo (PVKSQHTLNB), ngoai chien lc chung trong viec s dung va bao ve nguon nc cac nc ha lu vc song Mekong, BSCL can thc hien 5 giai phap c ban la (1) hoan chnh he thong e bao ngan man ven bien va doc theo song, (2) xay dng them cong ngan man oi vi vung san xuat nong nghiep, (3) tang kha nang cung cap nc ngot cho vung man, (4) bo tr thi vu e giam lng nc ti trong mua kho, va (5) ay nhanh viec xay dng cong trnh thoat lu cho viec chuyen thi vu. Trong o, can co giai phap linh ong thch hp cho nam nc man len cao.

 

Hoi: KS co nhan xet g ve nhng bien phap cua PVKSQHTLNB?

 

ap: Trc het, toi khong ro PVKSQHTLNB muon noi en Chng trnh S dung Nc (Water Utilization Programme) cua Uy hoi song Mekong khi e cap en chien lc chung trong viec s dung va bao ve nguon nc cac nc ha lu vc song Mekong. Neu ung nh the th khong biet en bao gi chien lc chung nay mi c ap dung, v Chng trnh S dung Nc cua Uy hoi song Mekong van con nam trong giai oan soan thao. Va khi chien lc chung c ap dung, Viet Nam co le se c bao am mot lu lng toi thieu nao o khi song Mekong chay vao BSCL, tng t nh lu lng toi thieu cua song Colorado chay vao Mexico c ghi trong hiep c ma nc nay ky ket vi Hoa Ky nam 1944. The nhng, vung ong bang song Colorado nam trong lanh tho Mexico cang ngay cang suy thoai, ly do la v Mexico a dung hau het lng nc nay e phat trien nong nghiep. Do o, Viet Nam can cu xet mot cach can trong bai hoc song Colorado cua Mexico.

 

Hoi: Con 5 giai phap c ban th sao, tha KS?

 

ap: Toi khong ngh 5 giai phap c ban ma PVKSQHTLNB e ngh, ngoai tr giai phap bo tr lai thi vu e giam nhu cau nc ti trong mua kho, co kha nang ngan chan hieu qua s xam nhap cua nc man BSCL; bi v nhng giai phap c ban nay khong cu xet en yeu to thuy hoc can ban cua s xam nhap cua nc man, o la lu lng va thi lng cua nc song. Noi cach khac, khong co mot giai phap c e ngh e duy tr mot lu lng thch hp trong song Tien va Hau e co the ay lui nc man ra khoi ca song; hay t ra, cung u e ngan khong cho nc man xam nhap sau vao at lien. Te hai hn, viec hoan chnh he thong e ngan man ven bien va ven song, viec xay them cong ngan man cho cac vung san xuat nong nghiep, va viec hoan tat cac kinh thoat lu se tao ieu kien cho viec lay them nc ngot; do o, lu lng trong song Tien va Hau se cang t i va se lam cho nc man xam nhap sau hn.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

VANDETHUYLOIDBSCL4VNI.DOC