Những Vấn đề Thủy lợi ở ồng bằng sng Cửu Long của Việt Nam (5)

(Water Resources Problems in the Vietnams Mekong Delta Part 5)

 

Kể từ năm 1975, một hệ thống thủy lợi qui m đ được xy dựng trong ton vng ồng bằng sng Cửu Long (BSCL) ở Việt Nam nhằm mục đch pht triển nhanh chng vng đồng bằng tr ph nầy. C thể ni hệ thống thủy lợi đ đ gp phần khng nhỏ trong việc pht triển kinh tế v x hội của BSCL v cho cả nước trong thời gian qua; nhưng cũng chnh n đ pht sinh ra nhiều vấn đề, m ảnh hưởng tiu cực cng ngy cng r nt, v c thể trở thnh một lực cản cho việc pht triển kinh tế v x hội bền vững của BSCL trong tương lai. Trong chương trnh Khoa học v Mi trường tuần trước, Kỹ sư (KS) Nguyễn Minh Quang đ trnh by những sự kiện, m theo ng, l nguyn nhn trực tiếp của những vấn đề thủy lợi ở BSCL hiện nay. Tuần nầy, chng ti knh mời qu thnh giả theo di tiếp cuộc trao đổi với ng. Cũng cần nhắc lại, KS Quang l một kỹ sư cng chnh chuyn nghiệp (professional engineer) của tiểu bang California v cũng l một chuyn vin thuộc Hội Khoa học v Kỹ thuật Việt Nam. Trước năm 1975, KS Quang l một chuyn vin phục vụ tại Ủy ban Quốc gia Thủy lợi trực thuộc Bộ Cng Chnh v Giao thng ở Si Gn. ng phụ trch cng tc nghin cứu v soạn thảo cc kế hoạch pht triển thủy lợi ở miền Nam Việt Nam cũng như cng tc đo đạc thủy học v tin đon lụt ở BSCL.

 

Hỏi: Vo đầu thng 1 năm 2006, bo ch trong nước loan tin c b trong sng Tiền v sng Hậu bị chết hng loạt. Theo Tiến sĩ (TS) L Thị Thanh Loan, Gim đốc Trung tm Quan trắc, cảnh bo mi trường v phng ngừa dịch bệnh thủy sản khu vực Nam Bộ thuộc Viện Nghin cứu nui trồng thủy sản II, c chết một phần l do điều kiện mi trường bất lợi. Tại sao tnh trạng mi trường ở khu vực nui c b lại bất lợi, thưa KS?

 

p: Theo sự hiểu biết của ti, c lẽ TS Thanh Loan muốn đề cập đến tnh trạng nhiểm nguồn nước ở khu vực nui c b trong sng Tiền v sng Hậu. Kết quả khảo st nhiễm tại cc khu vực c c b chết hng loạt ở cc tỉnh An Giang, ồng Thp, v Tiền Giang cho thấy mức độ nhiễm cao hơn mọi năm v cao hơn kết quả khảo st vo thng 10 năm 2005.

 

Hỏi: Nguyn nhn no đ gy ra tnh trạng nhiễm nguồn nước trong sng Tiền v sng Hậu?

 

p: Dạ thưa, cc cơ quan chức năng ở Việt Nam th cho rằng tnh trạng nhiễm nguồn nước trong sng Tiền v sng Hậu l v (1) vo thời điểm lũ đang rt, nước c phẩm chất km từ nội đồng đổ ra sng v (2) ngư dn ở thượng nguồn thải c chết ra sng khiến cho nguồn nước bị nhiễm mầm bệnh. Nhưng thật ra, nguyn nhn của tnh trạng nhiễm nguồn nước chnh l việc xy dựng v điều hnh hệ thống thủy lợi hiện nay ở BSCL.

 

Hỏi: KS c thể giải thch thm chi tiết về tnh trạng nhiễm nầy khng?

 

p: Ni một cch tổng qut, sở dĩ c tnh trạng nhiễm nguồn nước ở BSCL, nhất l trong nội đồng, l v nước bị ứ đọng trong thời gian qu lu v nhận qu nhiều chất thải. Vo đầu ma , nước lũ trong sng, qua hệ thống kinh thủy lợi, chảy vo cc vng trũng ở nội đồng rất sớm. V bị hệ thống đường giao thng hoặc đ đập cống ngăn mặn ở hạ nguồn ngăn chận, số nước lũ nầy khng thể thot nhanh ra biển; do đ, n ứ đọng trong cc vng trũng một thời gian di v chỉ chảy trở lại cc sng rạch khi mực nước trong sng rạch xuống thấp hơn mực nước trong nội đồng; v dĩ nhin, n mang theo tất cả chất thải v ha chất m n tiếp nhận trong thời gian ứ đọng.

 

Hỏi: Cn ảnh hưởng của hệ thống đ bao th sao?

 

p: Ảnh hưởng tai hại của hệ thống đ bao ở BSCL đ được xc nhận. Theo kết quả nghin cứu của Trường ại học An Giang c đề ti Nghin cứu tc động đ bao đến đời sống kinh tế - x hội v mi trường tại một số khu vực c đ bao ở tỉnh An Giang, một trong những tai hại nổi bật nhất của hệ thống đ bao l vấn đề nhiễm bn trong đ bao. Theo ti liệu của Sở Khoa học v cng nghệ mi trường tỉnh An Giang, xin trch dẫn ... ngay từ năm 2001 ở huyện Chợ Mới đ xuất hiện tnh trạng nhiễm trong đ bao. Chỉ ring chỉ tiu amoniac đ nhiễm cao gấp 10 lần tiu chuẩn mi trường. Một số vi sinh, đạm, phốtpho tổng cũng ngy cng cao. Tnh trạng nầy c thể gy nn hiện tượng ph dưỡng, bng nổ sự pht triển tảo, lm nước bị thối, giảm chất lượng nước sinh hoạt v tc động tiu cực đời sống thủy sinh, chưa kể sự suy thoi chất lượng đất... hết lời dẫn.

 

Hỏi: Như vậy, c giải php no được đưa ra để khắc phục vấn đề nhiễm bn trong đ bao khng?

 

p: Nghin cứu của Trường ại học An Giang khng đề cập đến những giải php để khắc phục tnh trạng nhiễm bn trong đ bao, nhưng theo ng Dương Văn Nh, người phụ trch việc nghin cứu, th tất cả 13 nh khoa học trưởng đầu ngnh trong lnh vực thổ nhưỡng, thủy sản, chăn nui, trồng trọt, v kinh tế m ng tham vấn đều cho rằng hệ thống đ bao triệt để c hại nhiều hơn lợi v hon ton khng ủng hộ. Nhưng họ lại ủng hộ đ bao thng 8 ở những vng su trong nội đồng, nơi khng thể pht triển được rau mu hay vườn cy ăn tri. y l hệ thống đ bao m sau khi thu hoạch xong la H Thu vo thng 8, đ bị ph vỡ để nước lũ trn vo đồng.

 

Hỏi: KS c kiến g về đ bao thng 8?

 

p: Theo nhận xt của ti, nhiễm bn trong đ bao thng 8 cũng khng khc mấy với đ bao triệt để, ngoại trừ ton bộ hệ thống đ phải được san bằng. Hơn thế nữa, nếu theo khuyến co của 13 nh khoa học Việt Nam tham gia việc nghin cứu, hệ thống đ bao thng 8 c lẽ khng c tnh khả thi v khng c hiệu quả kinh tế v chi ph xy dựng v điều hnh sẽ rất cao, v phải xy rồi ph hng năm m chỉ bảo vệ được một vụ la m thi.

 

Hỏi: By giờ, xin trở lại với những vấn đề nhiễm m KS vừa trnh by. Dường như những vấn đề nầy xảy ra trong hoặc cuối ma ở thượng nguồn. Cn trong ma kh th sao?

 

p: Trong ma kh, khi hệ thống đ đập ngăn mặn ở hạ nguồn được đng để ngăn chận sự xm nhập của nước mặn vo vng canh tc, th tnh trạng nhiễm tương tự như tnh trạng nhiễm bn trong đ bao lại xảy ra v c thể ko di nhiều thng. Sự khc biệt l mức độ v ảnh hưởng tai hại của n v (1) nồng độ cc chất nhiễm cao hơn v nước cng ngy cng cạn kiệt, (2) nhiệt độ cao khiến cho chất thải hữu cơ phn hủy nhanh hơn v gy hi thối, (3) gy bệnh cấp tnh cho người sử dụng, nhất l bệnh ngoi da v tiu ha, v người dn trong vng khng c nguồn nước no khc ngoi nguồn nước nhiễm nầy. Ở nhiều nơi, tnh trạng nhiễm c thể nghim trọng hơn nếu nguồn nước trong hệ thống kinh thủy lợi nhận nước phn khi chảy qua vng đất phn ở thượng nguồn.

 

Hỏi: Nước phn l g, thưa KS?

 

p: Người dn BSCL gọi nước c độ acid cao, tức c pH thấp, l nước phn v c vị chua. Acid trong nước phn l sulphuric acid, được tạo thnh khi đất phn (pyrite (FeS2)) tiếp xc với khng kh. y l một hiện tượng tự nhin ở BSCL thường thấy trong những năm hạn hn v đồng bằng nầy c đến 1,6 triệu ha đất phn, nhất l ở ồng Thp Mười (TM) v Tứ gic Long Xuyn (TGLX). Việc xy dựng hệ thống thủy lợi ở BSCL, nhất l hệ thống kinh v đ bao ở TM v TGLX, đ thc đẩy hiện tượng x phn v n hạ thấp mực nước v gip cho đất phn tiếp xc với khng kh qua lng kinh, bờ kinh, bờ v mặt đ, v liếp trồng hoa mu. Theo dữ kiện của Trung tm chất lượng nước v mi trường thuộc Phn viện khảo st quy hoạch thủy lợi Nam Bộ, trong khoảng 1985 đến 1997, pH tại nhiều trạm quan trắc ở vng TM v TGLX c thể xuống dưới 3,0, nhất l vo ma kh ở hạ nguồn. Nhưng theo ti liệu của Viện khoa học x hội tại thnh phố Hồ Ch Minh được ấn hnh năm 1999, pH c thể xuống đến 2,5 trong những năm c lụt nhỏ, v đặc biệt trong vụ h-thu 1995, pH của nước trong đồng ruộng chỉ cn 1,0.

 

Hỏi: KS c thể cho qu thnh giả biết thm chi tiết về những trị số pH m KS vừa trnh by khng?

 

p: Theo tiu chuẩn của Việt Nam, nước gia dụng phải c pH trong khoảng 6,5 đến 8,5. ể qu thnh giả c thể so snh, giấm ăn c pH khoảng 3,0 v nước chanh nguyn chất c pH khoảng 2,4. Nước c pH thấp khng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người, nhưng khng thể sử dụng nếu pH qu thấp. Tri lại, nhiều loại cy cối v sinh vật sống trong nước rất nhạy cảm với pH của nước. Hầu hết rau cải bị ảnh hưởng nếu nước c pH thấp hơn 6,0. La chỉ thch hợp với nước c pH từ 6,5 đến 7,5. Nghu s bắt đầu chết khi pH của nước xuống 6,0. Trứng c khng thể nở khi pH của nước đạt 5,0, v sinh vật khng thể sống nếu pH của nước thấp hơn 4,5.

 

Hỏi: Ngoi những ảnh hưởng vừa trnh by, hệ thống thủy lợi ở BSCL cn c ảnh hưởng no khc đến tnh trạng nhiễm mi trường ở BSCL khng, thưa KS?

 

p: Dạ thưa, hệ thống kinh thủy lợi ở BSCL cn l những lng lạch thuận lợi gip cho tnh trạng nhiễm lan trn ra khắp nơi, tương tự như việc lan truyền nước lũ ở thượng nguồn v nước mặn ở hạ nguồn. Th dụ như nước thải của Nh my ường Tr Vinh đ gy nhiễm cho kinh T9, N10, M U v sng Tr C. Nước thải của Nh my ường Vị Thanh xả trực tiếp xuống kinh Rạch Gốc gy nhiễm cho kinh xng X No. Gần đy hơn, nguồn nước nhiễm trong rạch Mn đ theo hệ thống kinh thủy lợi trn vo nội đồng v gy nhiễm một vng rộng lớn trong tỉnh Cần Thơ v Hậu Giang.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

VanDeThuyLoiDBSCL5.doc


Nhng Van e Thuy li ong bang song Cu Long cua Viet Nam (5)

(Water Resources Problems in the Vietnams Mekong Delta Part 5)

 

Ke t nam 1975, mot he thong thuy li qui mo a c xay dng trong toan vung ong bang song Cu Long (BSCL) Viet Nam nham muc ch phat trien nhanh chong vung ong bang tru phu nay. Co the noi he thong thuy li o a gop phan khong nho trong viec phat trien kinh te va xa hoi cua BSCL va cho ca nc trong thi gian qua; nhng cung chnh no a phat sinh ra nhieu van e, ma anh hng tieu cc cang ngay cang ro net, va co the tr thanh mot lc can cho viec phat trien kinh te va xa hoi ben vng cua BSCL trong tng lai. Trong chng trnh Khoa hoc va Moi trng tuan trc, Ky s (KS) Nguyen Minh Quang a trnh bay nhng s kien, ma theo Ong, la nguyen nhan trc tiep cua nhng van e thuy li BSCL hien nay. Tuan nay, chung toi knh mi quy thnh gia theo doi tiep cuoc trao oi vi Ong. Cung can nhac lai, KS Quang la mot ky s cong chanh chuyen nghiep (professional engineer) cua tieu bang California va cung la mot chuyen vien thuoc Hoi Khoa hoc va Ky thuat Viet Nam. Trc nam 1975, KS Quang la mot chuyen vien phuc vu tai Uy ban Quoc gia Thuy li trc thuoc Bo Cong Chanh va Giao thong Sai Gon. Ong phu trach cong tac nghien cu va soan thao cac ke hoach phat trien thuy li mien Nam Viet Nam cung nh cong tac o ac thuy hoc va tien oan lu lut BSCL.

 

Hoi: Vao au thang 1 nam 2006, bao ch trong nc loan tin ca be trong song Tien va song Hau b chet hang loat. Theo Tien s (TS) Ly Th Thanh Loan, Giam oc Trung tam Quan trac, canh bao moi trng va phong nga dch benh thuy san khu vc Nam Bo thuoc Vien Nghien cu nuoi trong thuy san II, ca chet mot phan la do ieu kien moi trng bat li. Tai sao tnh trang moi trng khu vc nuoi ca be lai bat li, tha KS?

 

ap: Theo s hieu biet cua toi, co le TS Thanh Loan muon e cap en tnh trang o nhiem nguon nc khu vc nuoi ca be trong song Tien va song Hau. Ket qua khao sat o nhiem tai cac khu vc co ca be chet hang loat cac tnh An Giang, ong Thap, va Tien Giang cho thay mc o o nhiem cao hn moi nam va cao hn ket qua khao sat vao thang 10 nam 2005.

 

Hoi: Nguyen nhan nao a gay ra tnh trang o nhiem nguon nc trong song Tien va song Hau?

 

ap: Da tha, cac c quan chc nang Viet Nam th cho rang tnh trang o nhiem nguon nc trong song Tien va song Hau la v (1) vao thi iem lu ang rut, nc co pham chat kem t noi ong o ra song va (2) ng dan thng nguon thai ca chet ra song khien cho nguon nc b nhiem mam benh. Nhng that ra, nguyen nhan cua tnh trang o nhiem nguon nc chnh la viec xay dng va ieu hanh he thong thuy li hien nay BSCL.

 

Hoi: KS co the giai thch them chi tiet ve tnh trang o nhiem nay khong?

 

ap: Noi mot cach tong quat, s d co tnh trang o nhiem nguon nc BSCL, nhat la trong noi ong, la v nc b ong trong thi gian qua lau va nhan qua nhieu chat thai. Vao au mua lu, nc lu trong song, qua he thong kinh thuy li, chay vao cac vung trung noi ong rat sm. V b he thong ng giao thong hoac e ap cong ngan man ha nguon ngan chan, so nc lu nay khong the thoat nhanh ra bien; do o, no ong trong cac vung trung mot thi gian dai va ch chay tr lai cac song rach khi mc nc trong song rach xuong thap hn mc nc trong noi ong; va d nhien, no mang theo tat ca chat thai va hoa chat ma no tiep nhan trong thi gian ong.

 

Hoi: Con anh hng cua he thong e bao th sao?

 

ap: Anh hng tai hai cua he thong e bao BSCL a c xac nhan. Theo ket qua nghien cu cua Trng ai hoc An Giang co e tai Nghien cu tac ong e bao en i song kinh te - xa hoi va moi trng tai mot so khu vc co e bao tnh An Giang, mot trong nhng tai hai noi bat nhat cua he thong e bao la van e o nhiem ben trong e bao. Theo tai lieu cua S Khoa hoc va cong nghe moi trng tnh An Giang, xin trch dan ... ngay t nam 2001 huyen Ch Mi a xuat hien tnh trang o nhiem trong e bao. Ch rieng ch tieu amoniac a o nhiem cao gap 10 lan tieu chuan moi trng. Mot so vi sinh, am, photpho tong cung ngay cang cao. Tnh trang nay co the gay nen hien tng phu dng, bung no s phat trien tao, lam nc b thoi, giam chat lng nc sinh hoat va tac ong tieu cc i song thuy sinh, cha ke s suy thoai chat lng at... het li dan.

 

Hoi: Nh vay, co giai phap nao c a ra e khac phuc van e o nhiem ben trong e bao khong?

 

ap: Nghien cu cua Trng ai hoc An Giang khong e cap en nhng giai phap e khac phuc tnh trang o nhiem ben trong e bao, nhng theo ong Dng Van Nha, ngi phu trach viec nghien cu, th tat ca 13 nha khoa hoc trng au nganh trong lanh vc tho nhng, thuy san, chan nuoi, trong trot, va kinh te ma ong tham van eu cho rang he thong e bao triet e co hai nhieu hn li va hoan toan khong ung ho. Nhng ho lai ung ho e bao thang 8 nhng vung sau trong noi ong, ni khong the phat trien c rau mau hay vn cay an trai. ay la he thong e bao ma sau khi thu hoach xong lua He Thu vao thang 8, e b pha v e nc lu tran vao ong.

 

Hoi: KS co y kien g ve e bao thang 8?

 

ap: Theo nhan xet cua toi, o nhiem ben trong e bao thang 8 cung khong khac may vi e bao triet e, ngoai tr toan bo he thong e phai c san bang. Hn the na, neu theo khuyen cao cua 13 nha khoa hoc Viet Nam tham gia viec nghien cu, he thong e bao thang 8 co le khong co tnh kha thi va khong co hieu qua kinh te v chi ph xay dng va ieu hanh se rat cao, v phai xay roi pha hang nam ma ch bao ve c mot vu lua ma thoi.

 

Hoi: Bay gi, xin tr lai vi nhng van e o nhiem ma KS va trnh bay. Dng nh nhng van e nay xay ra trong hoac cuoi mua lu thng nguon. Con trong mua kho th sao?

 

ap: Trong mua kho, khi he thong e ap ngan man ha nguon c ong e ngan chan s xam nhap cua nc man vao vung canh tac, th tnh trang o nhiem tng t nh tnh trang o nhiem ben trong e bao lai xay ra va co the keo dai nhieu thang. S khac biet la mc o va anh hng tai hai cua no v (1) nong o cac chat o nhiem cao hn v nc cang ngay cang can kiet, (2) nhiet o cao khien cho chat thai hu c phan huy nhanh hn va gay hoi thoi, (3) gay benh cap tnh cho ngi s dung, nhat la benh ngoai da va tieu hoa, v ngi dan trong vung khong co nguon nc nao khac ngoai nguon nc o nhiem nay. nhieu ni, tnh trang o nhiem co the nghiem trong hn neu nguon nc trong he thong kinh thuy li nhan nc phen khi chay qua vung at phen thng nguon.

 

Hoi: Nc phen la g, tha KS?

 

ap: Ngi dan BSCL goi nc co o acid cao, tc co pH thap, la nc phen v co v chua. Acid trong nc phen la sulphuric acid, c tao thanh khi at phen (pyrite (FeS2)) tiep xuc vi khong kh. ay la mot hien tng t nhien BSCL thng thay trong nhng nam han han v ong bang nay co en 1,6 trieu ha at phen, nhat la ong Thap Mi (TM) va T giac Long Xuyen (TGLX). Viec xay dng he thong thuy li BSCL, nhat la he thong kinh va e bao TM va TGLX, a thuc ay hien tng x phen v no ha thap mc nc va giup cho at phen tiep xuc vi khong kh qua long kinh, b kinh, b va mat e, va liep trong hoa mau. Theo d kien cua Trung tam chat lng nc va moi trng thuoc Phan vien khao sat quy hoach thuy li Nam Bo, trong khoang 1985 en 1997, pH tai nhieu tram quan trac vung TM va TGLX co the xuong di 3,0, nhat la vao mua kho ha nguon. Nhng theo tai lieu cua Vien khoa hoc xa hoi tai thanh pho Ho Ch Minh c an hanh nam 1999, pH co the xuong en 2,5 trong nhng nam co lut nho, va ac biet trong vu he-thu 1995, pH cua nc trong ong ruong ch con 1,0.

 

Hoi: KS co the cho quy thnh gia biet them chi tiet ve nhng tr so pH ma KS va trnh bay khong?

 

ap: Theo tieu chuan cua Viet Nam, nc gia dung phai co pH trong khoang 6,5 en 8,5. e quy thnh gia co the so sanh, giam an co pH khoang 3,0 va nc chanh nguyen chat co pH khoang 2,4. Nc co pH thap khong anh hng trc tiep en sc khoe con ngi, nhng khong the s dung neu pH qua thap. Trai lai, nhieu loai cay coi va sinh vat song trong nc rat nhay cam vi pH cua nc. Hau het rau cai b anh hng neu nc co pH thap hn 6,0. Lua ch thch hp vi nc co pH t 6,5 en 7,5. Ngheu so bat au chet khi pH cua nc xuong 6,0. Trng ca khong the n khi pH cua nc at 5,0, va sinh vat khong the song neu pH cua nc thap hn 4,5.

 

Hoi: Ngoai nhng anh hng va trnh bay, he thong thuy li BSCL con co anh hng nao khac en tnh trang o nhiem moi trng BSCL khong, tha KS?

 

ap: Da tha, he thong kinh thuy li BSCL con la nhng long lach thuan li giup cho tnh trang o nhiem lan tran ra khap ni, tng t nh viec lan truyen nc lu thng nguon va nc man ha nguon. Th du nh nc thai cua Nha may ng Tra Vinh a gay o nhiem cho kinh T9, N10, Mu U va song Tra Cu. Nc thai cua Nha may ng V Thanh xa trc tiep xuong kinh Rach Goc gay o nhiem cho kinh xang Xa No. Gan ay hn, nguon nc o nhiem trong rach O Mon a theo he thong kinh thuy li tran vao noi ong va gay o nhiem mot vung rong ln trong tnh Can Th va Hau Giang.