Những Vấn đề Thủy lợi ở ồng bằng sng Cửu Long của Việt Nam (6)

(Water Resources Problems in the Vietnams Mekong Delta Part 6)

 

Kể từ năm 1975, một hệ thống thủy lợi qui m đ được xy dựng trong ton vng ồng bằng sng Cửu Long (BSCL) ở Việt Nam nhằm mục đch pht triển nhanh chng vng đồng bằng tr ph nầy. C thể ni hệ thống thủy lợi đ đ gp phần khng nhỏ trong việc pht triển kinh tế v x hội của BSCL v cho cả nước trong thời gian qua; nhưng cũng chnh n đ pht sinh ra nhiều vấn đề, m ảnh hưởng tiu cực cng ngy cng r nt, v c thể trở thnh một lực cản cho việc pht triển kinh tế v x hội bền vững của BSCL trong tương lai. Trong chương trnh Khoa học v Mi trường tuần trước, Kỹ sư (KS) Nguyễn Minh Quang đ trnh by những sự kiện, m theo ng, l nguyn nhn trực tiếp của những vấn đề thủy lợi ở BSCL hiện nay. Tuần nầy, chng ti knh mời qu thnh giả theo di tiếp cuộc trao đổi với ng. Cũng cần nhắc lại, KS Quang l một kỹ sư cng chnh chuyn nghiệp (professional engineer) của tiểu bang California v cũng l một chuyn vin thuộc Hội Khoa học v Kỹ thuật Việt Nam. Trước năm 1975, KS Quang l một chuyn vin phục vụ tại Ủy ban Quốc gia Thủy lợi trực thuộc Bộ Cng Chnh v Giao thng ở Si Gn. ng phụ trch cng tc nghin cứu v soạn thảo cc kế hoạch pht triển thủy lợi ở miền Nam Việt Nam cũng như cng tc đo đạc thủy học v tin đon lũ lụt ở BSCL.

 

Hỏi: Trong chương trnh trước, KS c cho biết hệ thống thủy lợi hiện nay ở BSCL đ gp phần khng nhỏ trong việc xm lấn vo những vng sinh thi tự nhin cn lại v c thể lm cho chng suy thoi trong tương lai. KS c thể cho qu thnh giả của i biết thm chi tiết về ảnh hưởng sinh thi nầy khng?

 

p: Như ti đ trnh by, sau năm 1975, chủ trương của Việt Nam l biến tất cả đất đai c thể trồng trọt cn lại ở BSCL thnh ruộng la trồng nhiều vụ một năm, nhằm đạt chỉ tiu 20 triệu tấn la/năm trong kế hoạch ngủ nin 1975-1980. Chủ trương nầy đ ph hủy một số lớn vng sinh thi tự nhin như rừng trm, đồng cỏ ngập nước, vng trũng, v rừng ngập mặn ở ồng Thp Mười (TM), Tứ gic Long Xuyn (TGLX), v rừng U Minh ở bn đảo C Mau. Chỉ trong vng 20 năm, ruộng la ở BSCL đ tăng gần 4 lần, với diện tch ln đến 1,1 triệu ha trong năm 1995. Một số t vng sinh thi tự nhin cn lại, mặc d được bảo vệ, đang chịu ảnh hưởng nặng nề bởi cc biện php trị thủy, bởi tnh trạng nhiễm gia tăng, bởi cc hoạt động khai thc bất hợp php, v bởi nguy cơ chy rừng, nhất l trong ma kh. Cc vng nầy đang suy thoi nghim trọng v c nguy cơ bị xa sổ trong tương lai.

 

Hỏi: KS c thể cho một th dụ về sự suy thoi vng sinh thi tự nhin ở BSCL khng ạ?

 

p: Cc vườn quốc gia Trm Chim-Tam Nng ở ồng Thp v Hn Chng-Kin Lương ở Kin Giang l một th dụ điển hnh. Sau khi chiến tranh chấm dứt, đy l những vng sinh thi tự nhin m hằng năm loại sếu đầu đỏ hiếm qu trn thế giới về tạm tr trong một thời gian. Nhưng số lượng sếu về hai vườn quốc gia nầy cng ngy cng giảm. Ở Kin Giang, trước đy c hng ngn con, by giờ chỉ cn vi trăm. Ở ồng Thp cn bi đt hơn, chỉ cn vi chục, ring năm nay, chỉ cn 17 con m thi. Sở dĩ sếu về t l v hệ sinh thi của hai vườn quốc gia nầy đ suy thoi v khng cn thch hợp với đời sống của sếu. Theo một bi bo đăng trn tờ Nhn Dn ngy 19 thng 4 năm 2005, từ năm 2000, diện tch năn v đất ngập nước bị thay đổi. Những điểm sếu ăn cũng khng cn nguyn như trước, c chỗ đo kinh, xẻ rạch, c chỗ giữ nước chống chy, c nơi bị người dn xm lấn v khai thc.

 

Hỏi: Cn hệ sinh thi của BSCL th sao, thưa KS?

 

p: Ngoi cc vng sinh thi tự nhin, hệ thống thủy lợi hiện nay ở BSCL cũng c ảnh hưởng tiu cực đến hệ sinh thi của ton vng BSCL bao gồm thực vật, sinh vật, mi trường đất v nước. Như ti đ trnh by, việc xy dựng v điều hnh hệ thống kinh thủy lợi trong vng đất phn gy hiện tượng x phn trong đất lẫn nước, khiến cy cỏ nhạy cảm với độ chua, tức pH, phải nhường chỗ cho cy cỏ chịu chua cao như trm, năn, hoặc lt. Kết quả l độ đa dạng sinh học bị giảm. Trong những vng trũng như TM v TGLX, hệ thống thủy lợi lm cho mực nước ngập cao hơn, thời gian ngập ko di hơn, lượng ph sa mang theo lớn hơn l những nguyn nhn khiến cho hng nghn ha trm chết hng loạt. Ở rừng U Minh, hệ thống kinh thủy lợi lm nước kh cạn trong ma kh gy nạn chy rừng, khiến hng ngn ha rừng trm bị thiu hủy trong năm 2002. Hệ thống đ đập ngăn mặn c thể xa sổ cy dừa nước trong những vng ngọt ha, v loại cy nầy cần mi trường nước ngọt v nước mặn lun phin nhau. Lục bnh cũng l một vấn nạn trong kinh rạch khng c đủ nước lun lưu, th dụ như rạch Bảo ịnh ở thị x Tn An v đoạn sng Vm Cỏ Đng từ x Long Thnh Nam, huyện Ha Thnh đến x Cẩm Giang, huyện G Dầu.

 

Hỏi: Mỗi khi được hỏi, nng dn BSCL cho biết, nhiều loại tm c cua trước đy thường thấy trong ruộng la hoặc ao hồ ở BSCL nay khng cn nữa. Hiện tượng nầy c lin quan đến hệ thống thủy lợi hiện nay ở BSCL khng, thưa KS?

 

p: Việc nhiều loại tm c sống trong ruộng la ở BSCL đ biến mất c thể do nhiều yếu tố, nhưng theo ti, hệ thống thủy lợi hiện nay l một yếu tố quan trọng nhất. Trước hết, hệ thống kinh thủy lợi lm hạ mực nước trong cc vng trũng v c thể lm cho cc vng trũng nầy kh cạn. Những vng trũng nầy chnh l nơi cư tr v sinh sản của nhiều loại c trong ma kh. Thứ nh, hệ thống đ ngăn lũ ngăn chận c di chuyển từ vng trũng trở lại kinh rạch trong ma nước nổi, nhất l cc loại c trắng. Thứ ba, c tm khng thể sống trong nước phn c pH thấp. Hệ thống đ bao cũng ngăn chận sự di chuyển của c tm trong ma nước nổi. Theo kết quả nghin cứu của Trường ại học An Giang th hệ thống đ bao khng những ảnh hưởng đến thnh phần một số loi c tm, đặc biệt, lm mất hẳn một số loại như tm cng xanh, c r biển, v c bống tượng, m cn lm giảm kch thước của tm c đnh bắt được so với thời điểm chưa c đ bao.

 

Hỏi: Trong thời gian gần đy, đặc biệt trong ma nước nổi vừa qua, bo ch trong nước c đề cập đến một sự kiện đang xảy ra ở BSCL m họ gọi l hệ lụy đ bao. Một trong những hệ lụy đ l đất đai bn trong đ bao khng cn mu mỡ như trước. Theo người dn ở BSCL, đất bạc mu l v khng được bn ph sa do nước lũ mang về. KS c kiến g về nhận xt nầy?

 

p: Nhận xt nầy rất đng, nhưng c một yếu tố khc quan trọng hơn, đ l hiện tượng x phn. V đất bn trong đ bao tiếp xc với khng kh lu hơn nn phn x nhiều hơn; do đ, độ pH trong đất cng ngy cng thấp hơn. ộ pH thấp chẳng những lm giảm hoặc ngừng sự tăng trưởng của cy la m cn c ảnh hưởng đến sự hấp thu chất đạm, v đy chnh l nguyn nhn khiến cho năng suất la trong vng c đ bao cng ngy cng giảm, mặc d vẫn bn phn như trước. Theo một nghin cứu của Khoa Nng nghiệp thuộc Trường ại học An Giang, khi đ bao hon tất th; sau 2 năm, năng suất la giảm 7,2 tạ/ha trong vụ đng-xun v 3,2 tạ/ha trong vụ h-thu; sau 4 năm, năng suất la giảm 10,9 tạ/ha trong vụ đng-xun v 2,4 tạ/ha trong vụ h-thu; v sau 6 năm, năng suất la giảm 10,9 tạ/ha trong vụ đng-xun v 3,9 tạ/ha trong vụ h-thu.

 

Hỏi: Cn ảnh hưởng của hệ thống thủy lợi hiện nay ở BSCL đối với mi trường nước th như thế no?

 

p: Một trong những ảnh hưởng tai hại nhất đối với mi trường nước l ngăn chận sự lun lưu của n, nhất l ở vng hạ nguồn v ven biển, cả bn trong lẫn bn ngoi hệ thống đ đập ngăn mặn, khiến cho nguồn nước bị nhiễm. Th dụ điển hnh l sng Ba Lai ở Bến Tre. Trước khi c cống đập Ba Lai, nước sng c thể thng thương dễ dng ra biển, nn dng nước trong xanh v trn đầy tm c. Từ khi c cống đập Ba Lai, nước khng thể lun lưu như trước nn bị nhiễm, tm c ngy cng t đi, c nơi khng cn.

 

Việc điều hnh hệ thống đ đập ngăn mặn cũng c thể lm cho mi trường nước bị xo trộn v gy ảnh hưởng tai hại. Th dụ như việc mở cống đập Ba Lai khiến nước mặn trong sng Ba Lai ở hạ nguồn cống bị nước ngọt lm long v gy nhiễm, khiến khng thể lm muối, đnh c, hoặc nui tm. Hiện tượng nghu chết hng loạt ở bi nghu thuộc x Bảo Thuận v An Thủy, huyện Ba Tri c lẽ cũng do việc mở cửa đập Ba Lai để bảo vệ cho đn tm bn trong, v nước ngọt bị nhiễm trn ra lm thay đổi mi trường nước gần cc bi nghu.

 

Hỏi: Ngoi cc ảnh hưởng trực tiếp m KS vừa trnh by, hệ thống thủy lợi hiện nay cn c ảnh hưởng no khc đến hệ sinh thi của BSCL khng, thưa KS?

 

p: Sự gia tăng diện tch trồng la v dn số trong vng BSCL, do việc xy dựng hệ thống thủy lợi v chnh sch kinh tế mới, lm gia tăng số lượng chất nhiễm phng thch vo mi trường. Theo một nghin cứu của Trung tm nghin cứu pht triển BSCL, sự gia tăng chất nhiễm phng thch vo mi trường c ảnh hưởng trực tiếp đến hệ sinh thi v n c thể hủy diệt sinh vật, lm giảm sản phẩm sinh học, lm giảm sức đề khng bệnh tật, v lm giảm độ đa dạng sinh học. Hơn nữa, hệ thống thủy lợi hiện nay ở BSCL cũng l một yếu tố gip cc chất nhiễm tồn đọng lu di trong mi trường v do đ, gia tăng mức độ nhiễm của sinh vật. iều nầy c thể dẫn đến việc tch lũy cc chất độc hại (toxins) trong mi trường m hậu quả l BSCL dần d sẽ bị nhiễm độc (poisoning).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

VanDeThuyLoiDBSCL6.doc


Nhng Van e Thuy li ong bang song Cu Long cua Viet Nam (6)

(Water Resources Problems in the Vietnams Mekong Delta Part 6)

 

Ke t nam 1975, mot he thong thuy li qui mo a c xay dng trong toan vung ong bang song Cu Long (BSCL) Viet Nam nham muc ch phat trien nhanh chong vung ong bang tru phu nay. Co the noi he thong thuy li o a gop phan khong nho trong viec phat trien kinh te va xa hoi cua BSCL va cho ca nc trong thi gian qua; nhng cung chnh no a phat sinh ra nhieu van e, ma anh hng tieu cc cang ngay cang ro net, va co the tr thanh mot lc can cho viec phat trien kinh te va xa hoi ben vng cua BSCL trong tng lai. Trong chng trnh Khoa hoc va Moi trng tuan trc, Ky s (KS) Nguyen Minh Quang a trnh bay nhng s kien, ma theo Ong, la nguyen nhan trc tiep cua nhng van e thuy li BSCL hien nay. Tuan nay, chung toi knh mi quy thnh gia theo doi tiep cuoc trao oi vi Ong. Cung can nhac lai, KS Quang la mot ky s cong chanh chuyen nghiep (professional engineer) cua tieu bang California va cung la mot chuyen vien thuoc Hoi Khoa hoc va Ky thuat Viet Nam. Trc nam 1975, KS Quang la mot chuyen vien phuc vu tai Uy ban Quoc gia Thuy li trc thuoc Bo Cong Chanh va Giao thong Sai Gon. Ong phu trach cong tac nghien cu va soan thao cac ke hoach phat trien thuy li mien Nam Viet Nam cung nh cong tac o ac thuy hoc va tien oan lu lut BSCL.

 

Hoi: Trong chng trnh trc, KS co cho biet he thong thuy li hien nay BSCL a gop phan khong nho trong viec xam lan vao nhng vung sinh thai t nhien con lai va co the lam cho chung suy thoai trong tng lai. KS co the cho quy thnh gia cua ai biet them chi tiet ve anh hng sinh thai nay khong?

 

ap: Nh toi a trnh bay, sau nam 1975, chu trng cua Viet Nam la bien tat ca at ai co the trong trot con lai BSCL thanh ruong lua trong nhieu vu mot nam, nham at ch tieu 20 trieu tan lua/nam trong ke hoach ngu nien 1975-1980. Chu trng nay a pha huy mot so ln vung sinh thai t nhien nh rng tram, ong co ngap nc, vung trung, va rng ngap man ong Thap Mi (TM), T giac Long Xuyen (TGLX), va rng U Minh ban ao Ca Mau. Ch trong vong 20 nam, ruong lua BSCL a tang gan 4 lan, vi dien tch len en 1,1 trieu ha trong nam 1995. Mot so t vung sinh thai t nhien con lai, mac du c bao ve, ang chu anh hng nang ne bi cac bien phap tr thuy, bi tnh trang o nhiem gia tang, bi cac hoat ong khai thac bat hp phap, va bi nguy c chay rng, nhat la trong mua kho. Cac vung nay ang suy thoai nghiem trong va co nguy c b xoa so trong tng lai.

 

Hoi: KS co the cho mot th du ve s suy thoai vung sinh thai t nhien BSCL khong a?

 

ap: Cac vn quoc gia Tram Chim-Tam Nong ong Thap va Hon Chong-Kien Lng Kien Giang la mot th du ien hnh. Sau khi chien tranh cham dt, ay la nhng vung sinh thai t nhien ma hang nam loai seu au o hiem quy tren the gii ve tam tru trong mot thi gian. Nhng so lng seu ve hai vn quoc gia nay cang ngay cang giảm. Kien Giang, trc ay co hang ngan con, bay gi ch con vai tram. ong Thap con bi at hn, ch con vai chuc, rieng nam nay, ch con 17 con ma thoi. S d seu ve t la v he sinh thai cua hai vn quoc gia nay a suy thoai va khong con thch hp vi i song cua seu. Theo mot bai bao ang tren t Nhan Dan ngay 19 thang 4 nam 2005, t nam 2000, dien tch nan va at ngap nc b thay oi. Nhng iem seu an cung khong con nguyen nh trc, co cho ao kinh, xe rach, co cho gi nc chong chay, co ni b ngi dan xam lan va khai thac.

 

Hoi: Con he sinh thai cua BSCL th sao, tha KS?

 

ap: Ngoai cac vung sinh thai t nhien, he thong thuy li hien nay BSCL cung co anh hng tieu cc en he sinh thai cua toan vung BSCL bao gom thc vat, sinh vat, moi trng at va nc. Nh toi a trnh bay, viec xay dng va ieu hanh he thong kinh thuy li trong vung at phen gay hien tng x phen trong at lan nc, khien cay co nhay cam vi o chua, tc pH, phai nhng cho cho cay co chu chua cao nh tram, nan, hoac lat. Ket qua la o a dang sinh hoc b giảm. Trong nhng vung trung nh TM va TGLX, he thong thuy li lam cho mc nc ngap cao hn, thi gian ngap keo dai hn, lng phu sa mang theo ln hn la nhng nguyen nhan khien cho hang nghn ha tram chet hang loat. rng U Minh, he thong kinh thuy li lam nc kho can trong mua kho gay nan chay rng, khien hang ngan ha rng tram b thieu huy trong nam 2002. He thong e ap ngan man co the xoa so cay da nc trong nhng vung ngot hoa, v loai cay nay can moi trng nc ngot va nc man luan phien nhau. Luc bnh cung la mot van nan trong kinh rach khong co u nc luan lu, th du nh rach Bao nh th xa Tan An va oan song Vam Co ong t xa Long Thanh Nam, huyen Hoa Thanh en xa Cam Giang, huyen Go Dau.

 

Hoi: Moi khi c hoi, nong dan BSCL cho biet, nhieu loai tom ca cua trc ay thng thay trong ruong lua hoac ao ho BSCL nay khong con na. Hien tng nay co lien quan en he thong thuy li hien nay BSCL khong, tha KS?

 

ap: Viec nhieu loai tom ca song trong ruong lua BSCL a bien mat co the do nhieu yeu to, nhng theo toi, he thong thuy li hien nay la mot yeu to quan trong nhat. Trc het, he thong kinh thuy li lam ha mc nc trong cac vung trung va co the lam cho cac vung trung nay kho can. Nhng vung trung nay chnh la ni c tru va sinh san cua nhieu loai ca trong mua kho. Th nh, he thong e ngan lu ngan chan ca di chuyen t vung trung tr lai kinh rach trong mua nc noi, nhat la cac loai ca trang. Th ba, ca tom khong the song trong nc phen co pH thap. He thong e bao cung ngan chan s di chuyen cua ca tom trong mua nc noi. Theo ket qua nghien cu cua Trng ai hoc An Giang th he thong e bao khong nhng anh hng en thanh phan mot so loai ca tom, ac biet, lam mat han mot so loai nh tom cang xanh, ca ro bien, va ca bong tng, ma con lam giảm kch thc cua tom ca anh bat c so vi thi iem cha co e bao.

 

Hoi: Trong thi gian gan ay, ac biet trong mua nc noi va qua, bao ch trong nc co e cap en mot s kien ang xay ra BSCL ma ho goi la he luy e bao. Mot trong nhng he luy o la at ai ben trong e bao khong con mau m nh trc. Theo ngi dan BSCL, at bac mau la v khong c bon phu sa do nc lu mang ve. KS co y kien g ve nhan xet nay?

 

ap: Nhan xet nay rat ung, nhng co mot yeu to khac quan trong hn, o la hien tng x phen. V at ben trong e bao tiep xuc vi khong kh lau hn nen phen x nhieu hn; do o, o pH trong at cang ngay cang thap hn. o pH thap chang nhng lam giảm hoac ngng s tang trng cua cay lua ma con co anh hng en s hap thu chat am, va ay chnh la nguyen nhan khien cho nang suat lua trong vung co e bao cang ngay cang giảm, mac du van bon phan nh trc. Theo mot nghien cu cua Khoa Nong nghiep thuoc Trng ai hoc An Giang, khi e bao hoan tat th; sau 2 nam, nang suat lua giảm 7,2 ta/ha trong vu ong-xuan va 3,2 ta/ha trong vu he-thu; sau 4 nam, nang suat lua giảm 10,9 ta/ha trong vu ong-xuan va 2,4 ta/ha trong vu he-thu; va sau 6 nam, nang suat lua giảm 10,9 ta/ha trong vu ong-xuan va 3,9 ta/ha trong vu he-thu.

 

Hoi: Con anh hng cua he thong thuy li hien nay BSCL oi vi moi trng nc th nh the nao?

 

ap: Mot trong nhng anh hng tai hai nhat oi vi moi trng nc la ngan chan s luan lu cua no, nhat la vung ha nguon va ven bien, ca ben trong lan ben ngoai he thong e ap ngan man, khien cho nguon nc b o nhiem. Th du ien hnh la song Ba Lai Ben Tre. Trc khi co cong ap Ba Lai, nc song co the thong thng de dang ra bien, nen dong nc trong xanh va tran ay tom ca. T khi co cong ap Ba Lai, nc khong the luan lu nh trc nen b o nhiem, tom ca ngay cang t i, co ni khong con.

 

Viec ieu hanh he thong e ap ngan man cung co the lam cho moi trng nc b xao tron va gay anh hng tai hai. Th du nh viec m cong ap Ba Lai khien nc man trong song Ba Lai ha nguon cong b nc ngot lam loang va gay o nhiem, khien khong the lam muoi, anh ca, hoac nuoi tom. Hien tng ngheu chet hang loat bai ngheu thuoc xa Bao Thuan va An Thuy, huyen Ba Tri co le cung do viec m ca ap Ba Lai e bao ve cho an tom ben trong, v nc ngot b o nhiem tran ra lam thay oi moi trng nc gan cac bai ngheu.

 

Hoi: Ngoai cac anh hng trc tiep ma KS va trnh bay, he thong thuy li hien nay con co anh hng nao khac en he sinh thai cua BSCL khong, tha KS?

 

ap: S gia tang dien tch trong lua va dan so trong vung BSCL, do viec xay dng he thong thuy li va chanh sach kinh te mi, lam gia tang so lng chat o nhiem phong thch vao moi trng. Theo mot nghien cu cua Trung tam nghien cu phat trien BSCL, s gia tang chat o nhiem phong thch vao moi trng co anh hng trc tiep en he sinh thai v no co the huy diet sinh vat, lam giảm san pham sinh hoc, lam giảm sc e khang benh tat, va lam giảm o a dang sinh hoc. Hn na, he thong thuy li hien nay BSCL cung la mot yeu to giup cac chat o nhiem ton ong lau dai trong moi trng va do o, gia tang mc o o nhiem cua sinh vat. ieu nay co the dan en viec tch luy cac chat oc hai (toxins) trong moi trng ma hau qua la BSCL dan da se b nhiem oc (poisoning).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

VanDeThuyLoiDBSCL6.doc